1
استادیار جامعة المصطفی العالمیة و عضو انجمن کلام حوزه، قم، ایران.
2
استاد و عضو هیئت علمی جامعه المصطفی و عضو پیوسته انجمن ادیان و مذاهب حوزه، قم، ایران
چکیده
رویکردشناسی نبوتپژوهی نه تنها در فهم دقیق دیدگاهها بلکه در تحلیل و بررسی و ارزیابی آنها نیز نقش بسزایی دارد و عمده اختلاف دیدگاهها در حوزه نبوت و وحی بدان باز میگردد. در الهیات یهودی در حوزه نبوتپژوهی، دستکم سه رویکرد «نقلگرایی»، «کلامی»، و «فلسفی» مطرح است که جستار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف شناخت رویکردهای الهیات یهودی، به بررسی آنها میپردازد. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در رویکرد الهیات کتاب مقدسی، نه تنها تلاشی برای ارائه تبیین عقلانی از مباحث نبوت صورت نمیگیرد، بلکه استفاده از عقل، غیر لازم و حتی اشتباه شمرده میشود. رویکرد کلامی در یهودیت بهویژه یهودیت قرون میانه، متأثر از الهیات اسلامی است و جریانهای کلامی مختلفی را در بر میگیرد. داوود مقمص (درگذشته حدود 900م) و سعدیا گائون (883-943م) از نمایندگان گرایش معتزلیاند. در رویکرد کلامی متأثر از اشاعره که یهودا هلوی (پیش از 1075-1141م) و اسحاق البلاغ (م قرن13م) از پیروان آناند، بر تقدم وحی بر عقل تأکید میشود. گرایش کلامی قرائیم، همچون اصحاب رأی کوفه به سنت بیتوجهاند. رویکرد فلسفی در یهودیت که بر بهرهگیری از زبان، مبانی و ادبیات فلسفی در سلسله مباحث نبوت تأکید دارد، نیز گرایشهای مختلفی دارد. برجستهترین نماینده گرایش فلسفی ارسطویی موسیبن میمون (1135-1204م) است که با نگرش هستیشناختی، مهمترین مسائل نبوت را بررسی میکند. هر کدام از این رویکردها، از یک سلسله مؤلفههای روششناختی و محتوایی در حوزه نبوت برخوردارند که در نوشتار پیش رو بررسی میشود.
الیاده، میرچا. (1379 ش). دینپژوهی. ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی. چ 1. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
بطرس عبدالملک، جون الکسندر طمس؛ و ابراهیم مطر. (1995 م). قاموس الکتاب المقدس. قاهره: دارالثقافة.
بغدادى، عبدالقاهر. (1408 ق). الفرق بینالفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم. بیروت: دارالجیل.
پیترز، اف. ئی. (1392 ش). یهودیت، مسیحیت و اسلام. ترجمه: حسین توفیقی. چ 2. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
تفتازانی، سعدالدین. (1409 ق). شرح المقاصد. مقدمه، تحقیق و تعلیق: عبدالرحمن عمیره. چ 1. قم: الشریف الرضی.
جرجانی، میرسیدشریف. (1419 ق). شرح المواقف. چ 1. بیروت: دارالکتب العلمیة.
جلالی، سیدلطفالله. (1390 ش). «جریانهای الاهیاتی یهودی متأثر از جریانهای اسلامی در دوره میانه». فصلنامه معرفت ادیان. ش 7. ص 19 - 46.
جلالی، سیدلطفالله. (1391 ش). «اثرپذیری الاهیات فلسفی یهودی از فلسفه و کلام اسلامی در دوره میانه». رساله دکتری رشته ادیان و عرفان. قم: مؤسسه امام خمینی.
فارابى، ابونصر. (1996 م). کتاب السیاسة المدنیة. چ 1. بیروت: مکتبة الهلال.
فورلی، دیوید (ویراستار). (1393 ش). تاریخ فلسفه راتلج (ج3، فلسفه سدههای میانه). ترجمه: حسن مرتضوی. چ 2. تهران: نشر چشمه.
فیومی، سعدیا بن یوسف. (1880 م). کتاب الأمانات والاعتقادات. چاپشده بر اساس نسخه اصلی کتاب در کتابخانه دانشگاه کالیفورنیا در آمریکا.
قرقسانی، ابویوسف یعقوب. (2019 م). الأنوار و المراقب. تحقیق: حسین عبدالبدیع حسین. مراجعة و دراسة: احمد محمود هویدی. چ 1. مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.
گندمی نصرآبادی، رضا. (1392 ش). «سعدیا گائون؛ نخستین فیلسوف یهودی». فصلنامه حکمت و فلسفه. دوره 9. پیاپی 33. ص 93 - 112.
گندمی نصرآبادی، رضا. (1393 ش). «ارسطوستیزی در یهودیت تحت تأثیر غزالی با تأکید بر دیدگاه یهودا هلوی». فلسفه دین. س 11. ش 2. پیاپی 19. ص 267 - 288.
لاهیجی، عبدالرزاق. (1383 ش). گوهر مراد. چ 1. تهران: نشر سایه.
مسیری، عبدالوهاب. (1383 ش). دایرةالمعارف یهود، یهودیت و صهیونیسم. ترجمه: مؤسسه مطالعات و پژوهشهای تاریخ خاورمیانه. چ 1. تهران: دبیرخانه کنفرانس بینالمللی حمایت از انتفاضه فلسطین.
موسوی بجنوردی، کاظم. (1378 ش). دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
نتنئیل، بیرف فیومی. (2014 م). بستان العقول. مترجم عبری به عربی: سهیر سیداحمد دوینی. چ 1. قاهره: المرکز القومی للترجمة.
ولفسن، هری اوسترین. (1389 ش). فلسفه آبای کلیسا. ترجمه: علی شهبازی. چ 1. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
ولفنسون، اسرائیل. (1936 م). موسی بن میمون (حیاته ومصنفاته). چ 1. بیجا: مطبعة لجنة التألیف والترجمة والنشر.