دانشیار، عضو هیئتعلمی دانشکده مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
«معتزله» مذهبی کلامی و عقلگرا است که حیاتش ریشه در اواخر سدۀ نخست دارد. این مذهب در دهۀ سوم قرن دوم بالیدن گرفت و تا سدۀ چهارم جریان کلامی حاکم در جامعۀ اسلامی بود؛ اما از سده پنجم رو به افول نهاد و در قرن هفتم فروپاشید. با فروپاشی این فرقه، عقلگرایی در جامعۀ اسلامی نیز به فراموشی سپرده شد. در دو سدۀ اخیر عدهای از اندیشمندان اسلام در مقام دفاع از اسلام و دفع شبهات واردشده بر دین، از روش معتزله بهره برده و به نومعتزله شهرت یافتهاند. این نوشتار به روش کتابخانهای و تحلیل مقارن دادهها، در پی تبیین وجوه امتیاز و اشتراک دو جریان پیشگفته است. دو دستگاه فکری در مبادی ایجادی چون عقلگرایی، فلسفهگرایی، دفاع و دفع شبهه از اسلام، باور به اصول ایمانی و... همگرا؛ اما در تفسیر متن، مبانی و لوازم عقلگرایی، تأثیرپذیری قرآن از فرهنگ عصر نزول، تاریخمندی احکام اسلامی و... واگرایند.
