Religious Studies

Religious Studies

Convergence and Divergence of the new and old Mu'tazilites

Document Type : Original Article

Author
ssociate Professor, Faculty of Islamic Sects, University of Religions and Sects, Qom, Iran, proman
Abstract
The Muʿtazilah is a religious creed of theological rationalism whose life traces back to the late first century AH, blossoming in the third decade of the second century AH, and by the fourth century AH it was the dominant doctrinal current in the Islamic community. From the fifth century AH onward, it began to decline, and in the seventh century AH it collapsed. With the dissolution of this sect, rationalism in the Islamic community was relegated to oblivion. In the last two centuries, a number of Islamic thinkers have defended Islam and refuted criticisms of the religion by employing Muʿtazilī methods, and they have come to be known as Neo-Muʿtazilah. This library-based, comparative analysis aims to clarify the points of difference and similarity between the two aforementioned currents. The two intellectual systems were convergent in foundational domains such as rationalism, philosophical orientation, defense and refutation of doubts about Islam, belief in the principles of faith, and so on; however, they diverged in interpretation of texts, underlying premises and implications of rationalism, the influence of Qur’anic text by the culture of its Revelation, the historicity of Islamic rulings, and related matters.
Keywords
Subjects

  1. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر. (1985 م). اصول النظام الاجتماعی فی الاسلام. چ 2. تونس: الشرکه التونسیه للتوزیع.
  2. ابوزهره، محمد. (1375 ش). تاریخ المذاهب الاسلامیه. بیروت: دار الفکر العربی.
  3. ابوزید، نصر حامد. (1995 م). التفکیر فی زمن التکفیر. قاهره: مکتبه مدبولی.
  4. ابوزید، نصر حامد. (2014 م). دوائر الخوف. بیروت: مرکز الثقافی العربی، درالبیضاء.
  5. احمد، امین. (1425 ق). ضحی الاسلام، بیروت: دار العلمیه.
  6. اسعدی، محمد. (1389 ش). آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  7. اشعری، ابوالحسن. (1400 ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین. بی‌جا: دار النشر فرانز‌شنایتر.
  8. برنجکار، رضا. (1378 ش). آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی. قم: مؤسسه فرهنگی طه.
  9. بغدادی، احمد علی الخطیب. (بی‌تا). تاریخ بغداد، بیروت: دار الکتب العلمیه.
  10. بغدادی، عبدالقاهر. (1367 ش). الفرق بین الفرق. تحقیق: محمد زاهد الکوثری و سیدعزت العطار الحسینی. بیروت: مکتب نشر الثقافه الاسلامیه.
  11. بلاذری، احمد بن یحیی. (1400 ق). انساب الأشراف. تحقیق: احسان عباس، بیروت: جمعیة المستشرقین الألمانیة.
  12. الجابری، محمد عابد. (1993 م). نحن و التراث، قراءات معاصره فی تراثنا الفلسفی. بیروت: المرکز الثقافی العربی.
  13. جارالله، زهدی حسن. (1410 ق). المعتزله. بیروت: المؤسسه العربیه للدراسات و النشر.
  14. حداد، طاهر. (1992 م). امرأتنا فی الشریعه و المجتمع. تونس: الدار التونسیه للنشر.
  15. حنفی، حسن. (1986 م). موسوعه الحضاره العربی الاسلامی. بیروت: المؤسسه العربیه للدراسات و النشر.
  16. حنفی، حسن. (1988 م). من العقیده الی الثوره. بیروت: دار التنویر للطباعه و النشر.
  17. خولی، امین. (1961 م). مناهج التجدید فی النحو و البلاغه و تفسیر الادب. بیروت: دار المعرفه.
  18. خوئی، ابوالقاسم. (1388 ش). بیان در علوم و مسائل کلی قرآن. ترجمه: محمد‌صادق نجمی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  19. خیاط، ابوالحسین. (بی‌تا). الانتصار والرد علی ابن الراوندی ملحد. مقدمه: محمد حجازی. قاهره: مکتبه الثقافه الدینیه.
  20. ذهبی، محمدحسین. (1407 ق). التفسیر والمفسرون. بیروت: دار القلم.
  21. رشیدرضا، محمد. (1393 ش). تفسیر المنار. بیروت: دار المعرفه.
  22. سبحانی، جعفر. (بی‌تا). بحوث فی الملل و النحل. قم: مؤسسه الامام الصادق (ع).
  23. سزگین، فؤاد. (1371 ش). گفتارهایی پیرامون علوم عربی و اسلام. ترجمه: محمدرضا عطائی. مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
  24. سلیمان سلیم، علم‌الدین. (1998 م). تذکر یا مروان. بیروت: نوفل.
  25. سیدمرتضى، علی بن حسین. (1373 ش). امالی. تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم. تهران: انتشارات جهان.
  26. شبستری، محمد. (1375 ش). هرمنوتیک کتاب و سنت، فرآیند تفسیر وحی. تهران: طرح نو.
  27. شرفی، عبدالمجید. (1382 ش). عصری سازی اندیشه دینی. ترجمه: محمد امجد. تهران: نشر ناقد.
  28. شهرستانی، عبدالکریم. (1387 ش). الملل و النحل. تحقیق: محمد سید کیلانی. قاهره: شرکه مکتبه و مطبعه البابی الحلبی و اولاده بمصر.
  29. شیبانی ابن‌اَثیر، عزالدین ابی‌الحسن علی‌بن ابی‌الکرم. (1349 ق). الکامل فی التاریخ. ترجمه: محمدابراهیم باستانی‌پاریزی. تهران: دانشگاه تهران.
  30. صاحبی، محمدجواد. (1381 ش). سرچشمه‌های نو‌اندیشی دینی، درآمدی بر تاریخ کلام جدید. قم: احیاگران.
  31. صبحی، احمدمحمود. (1405 ق). فی علم الکلام. بیروت: دار النهضه العربیه.
  32. طبری، محمد بن جریر. (1403 ق).‌ تاریخ الامم و الملوک. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
  33. عبده، محمد. (1406 ق). رساله التوحید. مقدمه: حسین یوسف الغزال. بیروت: دار احیاء العلوم.
  34. عبده، محمد. (1414 ق). الاعمال الکامله. جمع‌آوری محمد عماره. بیروت: دار الشروق.
  35. عبده، محمد؛ و عبدالحلیم طارق. (1416 ق). المعتزله بین القدیم و الحدیث. بیروت: دار ابن حزم.
  36. عدالت‌‌نژاد، سعید. (1380 ش). نقد و بررسی‌هایی درباره اندیشه‌های نصر حامد ابوزید. چ 1. تهران: مشق امروز.
  37. عرب‌صالحی،‌ محمد. (1393 ش). جریان‌شناسی اعتزال نوین. چ 1. قم: سازمان انتشارات پژوهشکده فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  38. علمی، محمدجعفر. (1386 ش). «بررسی و نقد نظریه فضل الرحمن در بازسازی اجتهاد در دین». مجله علوم سیاسی. ش 37.
  39. عنایت، حمید. (1385 ش). سیری در اندیشه سیاسی عرب، از حمله ناپلئون به مصر تا جنگ جهانی دوم. تهران: امیرکبیر.
  40. فیومی، محمدابراهیم. (1423 ق). المعتزله تکوین العقل العربی. قاهره: دار الفکر العربی.
  41. قاضی عبدالجبار، احمد. (1408 ق). شرح الاصول الخمسة. تعلیق: احمد بن‌الحسین بن‌ابی‌هاشم/ تحقیق: عبدالکریم عثمان. قاهره: مکتبه وهبه۸.
  42. قاضی عبدالجبار، احمد. (1435 ق). تنزیه القران عن المطاعن. چ 1. قاهره: مکتبه الازهریه للتراث.
  43. کمالی دزفولی، علی. (1370 ش). شناخت قرآن. تهران: سازمان حج و اوقاف و امور خیریه، اسوه.
  44. مجتهدی، کریم. (1363 ش). سیّدجمال‌الدّین و تفکر جدید. تهران: انتشارات نهضت زنان، نشر تاریخ ایران.
  45. مددپور، محمد. (1379 ش). سیر تفکرمعاصر در ایران. تهران: وزارت آموزش و پرورش، مؤسسه فرهنگی منادی تربیت.
  46. مسعودی، علی بن حسین. [بی‌تا]. التنبیه و الإشراف. تصحیح: عبدالله اسماعیل الصاوی. قاهره: دارالصاوی.
  47. مطهری، مرتضی. (1362 ش). آشنایی با علوم اسلامی(کلام و عرفان). قم: صدرا.
  48. مفید، محمد بن محمد. (1413 ق). الإرشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: انتشارات کنگره جهانی شیخ مفید.
  49. المناعی، عایشه یوسف. (1412 ق). اصول العقیده بین المعتزله و الشیعه الامامیّه. دوحه: دار الثقافه.
  50. موسوی، سیدیحیی. (بی‌تا). مقاله «تعریف و خاستگاه جریان نو معتزله». سایت پژوهشکده امام رضا علیه السلام، جامعة المصطفی مشهد.
  51. مهدی لدین‌‌الله، احمد بن یحیی المرتضی. [بی‌تا]. طبقات المعتزله. تحقیق: سوسنه دیفلید فلرز. بیروت: دار المکتبه الحیاه.
  52. الناصر، محمد حامد. (1422 ق). العصرانیون بین المزاعم التجدید و میادین التغریب. ریاض: مکتبه الکوثر.
  53. یوسفیان، حسن؛ و احمدحسین شریفی. (1380 ش). «نگاهی نو به دیدگاه معتزله». نشریه معرفت. ش ۵۱.