دکترای ادیان و عرفان، گرایش ادیان ایران باستان، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
ادبیات مانوی با زبانی شاعرانه، نمادین و رمزآلود، سفری عرفانی را از اسارت روح در جهان مادی تا رهایی در روشنایی ازلی روایت میکند. این پژوهش با هدف تحلیل بازنمایی مفهوم رستگاری در متون پارسی میانه و پارتی، بهویژه سرودهای «هویدگمان» و «انگدروشنان»، به بررسی مضامین عرفانی این آثار پرداخته است. با بهرهگیری از روش تحلیل محتوای کیفی، مفاهیمی چون رنج کیهانی، معرفت گنوسی، ایزدان رهاییبخش و بهشت نور بهعنوان محورهای معنایی سرودها شناسایی و تحلیل شدهاند. یافتهها نشان میدهد این متون با بهرهگیری از آرایههای ادبی نظیر تمثیل «کشتی نور» و استعارههایی چون «جامۀ شادی»، فرایند رهایی روح را به تجربهای شاعرانه و آیینی بدل میکنند. در این میان، معرفت گنوسی بهمنزلۀ آگاهی درونی و ایزدان نجاتبخش همچون عیسای درخشان، در جایگاه راهنمایان سلوک معنوی تصویر شدهاند. این آثار نهفقط انتقالدهندۀ آموزههای عرفانی، بلکه خود بخشی از فرایند آیینی رهاییاند. نتایج پژوهش بر پیوند ژرف میان شعر و عرفان در سنت مانوی تأکید دارد و زمینه را برای مطالعات تطبیقی با دیگر مکاتب گنوسی و عرفانی فراهم میسازد.
بهار، مهرداد. (1393 ). جستاری در اساطیر ایران. تهران: آگاه.
بویس، مری. (1384 ). بررسی ادبیات مانوی در متنهای پارتی و پارسی میانه. ترجمه: امید بهبهانی و ابوالحسن تهامی. تهران: بندهش.
دکره، فرانسوا. (1383 ). مانی و سنت مانوی. ترجمه: عباس باقری. تهران: نشر فروزان.
شکری فومشی، محمد. (1395 ). «سرودی انجیلی در باب انگارۀ سه روز بزرگ؛ با رویکردی به خاستگاه و ماهیت سرودههای مانوی بر اساس دستنویسهای تورفان در مجموعۀ برلین». پژوهشهای ادیانی. ش 7.
یوناس، هانس. (1398 ). کیش گنوسی. مترجمان: ماشاءالله میبدی، حمید هاشمی کهندانی. قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب.
BeDuhn, J. D. (2000). The Manichaean body: In discipline and ritual. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press.
Boyce, M. (1954). The Manichaean hymn-cycles in Parthian. London: Oxford University Press.
Gardner, I. (2020). Manichaean texts from the Roman Empire. Cambridge: Cambridge University Press.
Henning, W. B. (1937). Ein manichäisches Bet- und Beichtbuch. Berlin: Abhandlungen der Preussischen Akademie der Wissenschaften.
Klimkeit, H.-J. (1989). Gnosis on the Silk Road: Gnostic texts from Central Asia. San Francisco, CA: HarperSanFrancisco.
Müller, F. W. K. (1904). Handschriften-Reste in Estrangelo-Schrift aus Turfan, Chinesisch-Turkestan. Berlin: Akademie der Wissenschaften.
